کتاب دولت، جنگ و سرمایه‌داری

کتاب «دولت‌ها، جنگ و سرمایه‌داری» نوشته مایکل مان، با ترکیب رویکردهای جامعه‌شناسی تاریخی و اقتصاد سیاسی، نشان می‌دهد که چگونه این سه پدیده دولت، جنگ و سرمایه‌داری، در تعامل با یکدیگر، ساختارهای قدرت و نظام‌های اقتصادی مدرن را شکل داده‌اند. مان در تحلیل خود از مفهوم «قدرت» به‌عنوان مجموعه‌ای از شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کند که چهار نوع اصلی دارند: اقتصادی، ایدئولوژیک، نظامی و سیاسی. او استدلال می‌کند که هیچ یک از این اشکال قدرت بر دیگری برتری ذاتی ندارد، بلکه تعامل پویای بین آن‌هاست که ساختارهای اجتماعی را می‌سازد. به باور او، شکل‌گیری دولت‌های مدرن در اروپا حاصل رقابت و همکاری بین این شبکه‌ها، به‌ویژه قدرت نظامی و اقتصادی، بوده است. برای مثال جنگ نقش کلیدی در شکل‌گیری دولت‌های متمرکز و بوروکراتیک اروپایی ایفا کرده است. مان با بررسی جنگهای پی‌درپی در اروپای قرون وسطی تا دوران مدرن، نشان می‌دهد که نیاز به تأمین مالی ارتش‌ها، جمع‌آوری مالیات، و ایجاد زیرساخت‌های لجستیکی، دولتها را مجبور به توسعه نهادهای اداری و مرکزی کرد. کتاب پس از بررسی مفصل جنگ‌ها و نحوۀ شکل‌گیری دولت‌های جدید ذیل این جنگ‌ها، سرمایه‌داری را به عنوان فرزند ناخواستۀ جنگ مورد بررسی قرار می‌دهد. نویسنده رابطه دیالکتیکی بین رشد سرمایه‌داری و توسعه دولت‌ها را بررسی می‌کند. به گفته او، سرمایه‌داری نه به‌صورت خودجوش، بلکه در تعامل با نیازهای مالی دولت‌ها و پیامدهای جنگ‌ها ظهور کرد. برای مثال، در قرن هفدهم، دولت‌های اروپایی برای تأمین هزینه‌های جنگ‌های طولانی، به بانکداران و بازرگانان خصوصی وابسته شدند. این وابستگی، به‌تدریج به شکل‌گیری بازارهای مالی، سیستم‌های اعتباری و نهادهای اقتصادی غیردولتی انجامید که هسته اولیه سرمایه‌داری بودند. کتاب به نقش استعمار اروپایی در گسترش سرمایه‌داری و تحکیم قدرت دولت‌ها نیز می‌پردازد. به بیان نویسنده کشورگشایی‌های اروپاییان نه‌تنها منابع مالی عظیمی (مانند طلای آمریکا) را به اروپا تزریق کرد، بلکه با ایجاد بازارهای جهانی، به تخصصی‌تر شدن اقتصادهای ملی انجامید. این فرآیند، همزمان با انقلاب صنعتی، چرخه جدیدی از رقابت نظامی-اقتصادی را بین دولت‌ها به‌وجود آورد که تا جنگ‌های جهانی اول و دوم ادامه یافت. در فصل‌های پایانی، نویسنده تأثیر این روندهای تاریخی را بر جهان معاصر تحلیل می‌کند.