کتاب تنوره ی دیو

«تنوره‌ی دیو» فیلمنامۀ اولین فیلم کیانوش عیاری است. عیاری با این فیلم به سینمای حرفه‌ای ایران وارد شد و بعدها فیلم‌های موفق زیادی ساخت. او امروزه به عنوان یکی از تاثیرگذارترین فیلمسازان ایران مطرح است. این فیلم در اوایل دهه‌ی شصت ساخته شد و بازیگران جوانی در آن بازی می‌کردند از جمله جهانگیر الماسی که این فیلم اولین حضور جدی او در سینمای ایران است. در آن سال‌ها که سینمای بعد از انقلاب در حال شکل‌گیری بود این فیلم با استقبال منتقدان روبرو شد و راهی را برای سینمای نوین ایران نشان داد. فیلم البته مشکلات ساخته‌ی اول یک فیلمساز را دارد با این حال، حضور یک کارگردان مسلط را نوید می‌دهد.
حالا بعد از گذشت نزدیک به چهل سال از ساخت این فیلم، فیلمنامه‌اش به همت مهرداد غفارزاده منتشر شده است. مهرداد غفارزاده که خودش کارگردان و روزنامه‌نگار است این نوید را داده که به تدریج فیلمنامه‌های دیگر عیاری نیز در نشر گلیلگمش (نشر چشمه) به چاپ خواهند رسید.
کتاب «تنوره‌ی دیو» علاوه بر فیلمنامه بخش‌های دیگری هم دارد از جمله مقدمه‌ای درباره‌ی نحوی آشنایی مهرداد غفارزاده با کیانوش عیاری و فیلم‌های او و همچنین مصاحبه‌ای با عیاری درباره‌ی روند شکل‌گیری و نوشتن فیلمنامه و دغدغه‌های عیاری در زمان نگارش فیلمنامه.
مضمون فیلمنامه «تنوره‌ی دیو» در باره‌ی تقابل سنت و مدرنیته است. این موضوع به شکلی عریان در این فیلم مطرح می‌شود و در زمان نمایش فیلم بسیاری این نوع نگاه و دفاع از سنت را نمی‌پسندیدند. فیلم درباره‌ی آب است و تقابل چاه‌ عمیق و قنات است. محمد علی به روستایش برمی‌گردد و متوجه می‌شود قنات روستا خشک شده و مردم به کاروانسرای زیارتگاهی پناه برده‌اند. علت خشک شدن قنات حفر چاه عمیق در حریم قنات است. محمدعلی به همراه دوستش عقیل و پدر سالخوره‌اش که یک مقنی باتجربه است، تصمیم می‌گیرند که قنات را لایه‌روبی کنند اما به شکل فجیعی کشته می‌شوند و کبعلی (کربلایی علی) صاحب چاه عمیق، سعی دارد چاه عمیق‌تری حفر کند اما برادر محمد علی از او انتقام می‌گیرد. در پایان یکی از چشمه‌های قنات جاری می‌شود، در حالی‌که دستگاه حفاری چاه مشغول به کار است.
در آن سال‌ها مضمون فیلم و دفاع فیلم از لایه‌روبی قنات در مقابل حفر چاه عمیق واپس‌گرایانه به نظر می‌رسید. اما حالا بعد از گذشت سال‌ها و بحران آب در جای جای ایران به‌خصوص در مناطق کویری نشان می‌دهد که حفر بی‌رویه چاه‌های عمیق با فاصله‌ای نزدیک از هم و فعالیت 24 ساعته‌ی آن‌ها باعث افت سطح آب و از بین رفتن سفره‌های آب زیرزمینی و همه‌ی بحران‌ها مربوط به آب و از جمله فرونشست زمین شده است.
«تنوره‌ی دیو» را می‌شود حالا و بعد از گذشت چهل سال از ساخت فیلم با نگاهی دیگر دید و به فجایع زیست محیطی اندیشید که در طی این چهل سال اتفاق افتاده‌اند و البته نقدهای منتقدانی را بازخوانی کرد که مضمون فیلم را نکوهش می‌کردند و شیفته‌ی مدرنیزاسیون سطحی بودند.