کتاب اندیشه ترقی

دورة میرزاحسین خان اهمیت تاریخی زیاد دارد. نخستین تجربه را در راه تغییر حکومت استبدای و ایجاد دولت منتظم غربی در این دوره داشتیم و دانستند که غیر از سنت کهنه حکمرانی مطلق، اصول سیاست دیگری هم در دنیا متصور هست. مبدأ قانونگذاری جدید همین دوره است. تحول افکار اجتماعی و سیاسی (تحت تأثیر مستقیم جریان های فکری اروپا) درخششی شگرف و پرمایه داشت. ترقی روزنامه نگاری و آغاز بحث و انتقاد اجتماعی از ارزشمندترین و برازنده ترین جنبه های این دوره است از همه با معنی تر تحول نگرش اجتماعی و وجهه نظر طبقه اندیشمندی است نسبت به مفهوم ملت و دولت، شناسایی حقوق افراد، الزام متقابل دولت و منشأ قدرت حکومت. مقدمه پیدایش «افکار عمومی» جدید نیز به این دوره است. امروزه که مردم از سپهسالار یاد می کنند، مسجد و مدرسه و خانة او را یاد می آورند. دستگاه عمارتی که با جنبش ملی مشروطیت ملازمت تاریخی یافت: مسجد مجلس وعظ و خطابه بود، مدرسه کانون اجتماع ملی بود، خانه او خانه ملت بود. خانه ای که بر آن ماجراها گذشت: گاه سنگرگاه آزادیخواهان بود، گاه در روشنایی مشروطیت عیان شد. گاه در تیره شامی استبداد فرو رفت گاه جلوه گاه شور و امید بود و گاه آماج تیر بیگانه شد. قزاق بر آن چیره گشت. بوم در آن خانه کرد.